गीतेचे मराठी काव्यरूपात – श्रीयुत अनिल बोकील – अध्याय ७
॥ अध्याय ७ ॥
ज्ञानविज्ञानयोग
ज्ञानविज्ञानयोग नावाच्या या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण त्यांचे स्वरूप आणि प्रचीती याविषयी अर्जुनाला समजावून सांगतात – पंचमहाभुते, मन, बुद्धी आणि अहंकार अशा आठ प्रकारांनी दृष्टिगोचर होणारी व्यक्त प्रकृती आणि त्याच्याही वर सर्वाभूती वसलेली आणि या जगाची चालनशक्ती असलेली चैतन्यरूपी अव्यक्त प्रकृती अशी माझी दुहेरी प्रकृती आहे. त्यातूनच हे विश्व निर्माण झाले आहे आणि त्यात असणाऱ्या साऱ्याचाच प्रभव आणि प्रलय मीच आहे. हे सगळे एखाद्या माळेसारखे माझ्यात गुंफले आहे.
माझी अव्यक्त प्रकृती कशी अनुभवाला येते ते सांगताना भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात – पाण्यातले माधुर्य, रविचंद्रांची प्रभा, वेदातील ॐकार, आकाशीचा शब्द, पुरुषातील पौरुष, पृथ्वीतील गंध, भास्कराचे तेज, सर्व प्राण्यातील जीव, तपस्व्यांचे तप, बुद्धीवंतांची बुद्धी, समर्थांचे सामर्थ्य – हे सारे मीच आहे.
प्रकृतीतून उद्भवणाऱ्या त्रिगुणयुक्त भावांचे कारण जरी मी असलो तरी मी त्यांच्यात नाही आणि तेही माझ्यात नाहीत. या त्रिगुणयुक्त भावांमुळे सर्वजण भ्रमित होतात आणि या भावांच्या पलिकडे असलेल्या मला ओळखत नाहीत.
हे अर्जुना! चार प्रकारचे लोक माझी पूजा करतात. जिज्ञासू, धनाभिलाषी, दुःखीकष्टी आणि ज्ञानी. त्यातही माझी भक्ती करणारा ज्ञानी मला सर्वात अधिक प्रिय असतो.
सामान्य जन मनात विविध इच्छा धरून श्रद्धेने अनेक देवदेवतांची पूजा करतात. मी त्यांची श्रद्धा दृढ करतो, त्यांना त्या पूजेचे फळ मिळते पण त्यांना हे माहीत नसते की मीच त्या फळाचा दाता आहे. मी अव्यक्त आहे, अविनाशी आहे पण अज्ञानाने भ्रमित झालेले जन मला व्यक्त समजतात. भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तीनही काळातील सर्वांनाच मी जाणतो पण ते मात्र मला जाणत नाहीत.
जरामरणातून सुटण्यासाठी जे यत्नशील असतात तेच खरे ब्रह्मस्वरूप – अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ यांच्यासहित – जाणतात. अगदी मरणाच्या दारातही ते माझ्याच रूपात समर्पित राहतात.
श्री भगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छ्रुणु ॥ ७.१ ॥
श्री भगवान उद्गारले
योगाभ्यासे माझ्यातच मन आणिक माझ्या आधाराने ।
ऐक कसा मज जाणशील तू आशंकेविण सर्वार्थाने ॥ ७.१ ॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७.२ ॥
श्री भगवान उद्गारले
हे अर्जुना! मी सांगेन तुजला अनुभवसमेता या सर्व ज्ञाना ।
जाणून घेता ते ज्ञान येथे मग जाणण्याचे काही उरे ना ॥ ७.२ ॥
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७.३ ॥
श्री भगवान उद्गारले
सहस्रात एखादा मानव या ज्ञानास्तव प्रयत्न करतो ।
प्रयत्न करिती त्यांच्यामध्ये एखादा मज पूर्ण जाणतो ॥ ७.३ ॥
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७.४ ॥
श्री भगवान उद्गारले
पृथ्वी, अग्नी, वायू, नभ, जल, मन, बुद्धी अन् अहंकारही ।
ऐशी माझी प्रकटप्रकृती आठ प्रकारे तिजला पाही॥ ७.४ ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७.५ ॥
श्री भगवान उद्गारले
या साऱ्याच्या वरती आहे माझी दुसरी भिन्न प्रकृती ।
तीच चेतना जीवाभूती, तीच जगाची चालनशक्ती ॥ ७.५ ॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७.६ ॥
श्री भगवान उद्गारले
अशा दुहेरी प्रकृतीतुनी सर्व जीव जे उद्भव त्यांचा ।
या विश्वाचा मी निर्माता हो माझ्यातच नाश तयांचा ॥ ७.६ ॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७.७ ॥
श्री भगवान उद्गारले
जाण अर्जुना! माझ्यापेक्षा आणिक दुसरे मुळीच नाही ।
माझ्यातच हे मणिमाळेसम असे गुंफले सारे काही ॥ ७.७ ॥
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७.८ ॥
श्री भगवान उद्गारले
पाण्यात माधुर्य ते मीच आहे प्रभा चंद्रसूर्यात माझीच राहे ।
ओंकार वेदात, रव अंतराळी, पुरुषांत पौरुष ते मीच आहे ॥ ७.८ ॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७.९ ॥
श्री भगवान उद्गारले
मी गंध पावन वसुधातलाचा मी तेज आहे त्या भास्कराचे ।
प्राण्यात साऱ्या मी जीव आहे जन जे तपस्वी तप मी तयांचे॥ ७.९ ॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७.१० ॥
श्री भगवान उद्गारले
मीच अर्जुना! बीज सनातन या साऱ्यांच्या अस्तित्वाचे ।
बुद्धिवंत जे बुद्धी त्यांची जे तेजस्वी तेज तयांचे ॥ ७.१० ॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७.११ ॥
श्री भगवान उद्गारले
बलवानांचे इच्छा-प्रीती-विरहित विशुद्ध बल आहे मी ।
प्राण्यांमध्ये धर्मासंमत ज्या ज्या इच्छा साऱ्या त्या मी ॥ ७.११ ॥
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७.१२ ॥
श्री भगवान उद्गारले
सात्त्विक रजतम भावभावना माझ्यातूनच जन्मा येती ।
त्यांच्यामध्ये नसे कधी मी माझ्यामध्ये त्याही नसती ॥ ७.१२ ॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७.१३ ॥
श्री भगवान उद्गारले
त्रिगुणयुक्त ज्या भावभावना सकल जगत हे भ्रमित तयांनी ।
परी तयांच्या पलीकडे मी मला अक्षया कुणी न जाणी ॥ ७.१३ ॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७.१४ ॥
श्री भगवान उद्गारले
त्रिगुणात्मक जी माझी दैवी माया तिजला कठिण लांघणे ।
शरण मला जे त्यांना केवळ शक्य होतसे तरून जाणे ॥ ७.१४ ॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७.१५ ॥
श्री भगवान उद्गारले
या मायेच्या परिणामाने ज्ञान जयांचे दूर पळाले
मनी येत जे भाव आसुरी त्या भावांच्या अंकित झाले ।
दुर्जन आणिक अधम माणसे विवेक ज्यांचा आहे सुटला
धनंजया! रे ते सारेजण कधीच नाही पूजित मजला ॥ ७.१५ ॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७.१६ ॥
श्री भगवान उद्गारले
श्रेष्ठ भारता! चार तऱ्हेचे सज्जन येथे मला पूजिती ।
धनाभिलाषी, आत्मज्ञानी, जिज्ञासू अन् दुःखीकष्टी ॥ ७.१६ ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञनिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७.१७ ॥
श्री भगवान उद्गारले
जो ज्ञानी माझ्यात गुंतला, परमभक्त जो, विशेष तो तर ।
ऐशा त्याला अतिप्रिय मी अन् तो ही अतिप्रिय मला खरोखर ॥ ७.१७ ॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७.१८ ॥
श्री भगवान उद्गारले
आहेत सारे उत्तम जरी हे, ज्ञानी परी तो जणु मीच आहे ।
माझ्याच ठायी गुंतून माझ्या अत्युच्च स्थानी तो राहताहे॥ ७.१८ ॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७.१९ ॥
श्री भगवान उद्गारले
अखिल चराचर वासुदेव हे ज्ञानी जाणे बहुजन्मोत्तर ।
म्हणून मजला नित्य पूजितो असा महात्मा दुर्लभ तो तर ॥ ७.१९ ॥
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७.२० ॥
श्री भगवान उद्गारले
अनेक अभिलाषांनी ज्यांचा विवेक गेला दूर पळोनी
अशी माणसे इथे स्वतःच्या स्वभावामुळे विवश होउनी ।
व्रतवैकल्ये नाना करिती त्यांचे ते ते नियम पाळुनी
मला सोडुनी इतर देवता सतत पूजिती ते अज्ञानी॥ ७.२० ॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७.२१ ॥
श्री भगवान उद्गारले
जो जो ज्या ज्या मूर्तीला अन् श्रद्धापूर्वक पुजू इच्छितो ।
देवावर जी त्याची श्रद्धा त्या श्रद्धेला दृढ मी करतो ॥ ७.२१ ॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ७.२२ ॥
श्री भगवान उद्गारले
सश्रद्ध पूजन त्या देवतांचे त्याने सफल हो हेतू तयाचा ।
त्यातून त्याला प्राप्ती फळाची परि मीच तेथे दाता फळाचा॥ ७.२२ ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७.२३ ॥
श्री भगवान उद्गारले
बुद्धी जयांची थोडीच आहे ते भक्त करिती आराधनेला
होई जरी त्यां प्राप्ती फळाची, फळ अल्पजीवी मग अंत त्याला ।
ज्या देवतेला आराधिती ते त्या देवतेला संप्राप्त करिती
अन् भक्त माझा माझ्याकडे ये माझी तयाला होतेच प्राप्ती ॥ ७.२३ ॥
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७.२४ ॥
श्री भगवान उद्गारले
अविनाशी, सर्वोत्तम माझे परमरूप हे ते न जाणती ।
अव्यक्तच मी परंतु मजला ते अविवेकी व्यक्त समजती ॥ ७.२४ ॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७.२५ ॥
श्री भगवान उद्गारले
योगमायेच्या प्रभावे झाकलेला मीच असतो
त्यामुळे मी सकलजन जे तयांसाठी प्रकट नसतो ।
जन्म नाही नाश नाही असे माझे रूप आहे
जाण पार्था! ओळखे ना जग मला जे मूढ आहे ॥ ७.२५ ॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७.२६ ॥
श्री भगवान उद्गारले
जे भूतकाळी जे वर्तमानी याच्यापुढेही येतील प्राणी ।
मी जाणतो त्या साऱ्या जणांना त्यातील कोणी मजला न जाणी ॥ ७.२६ ॥
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७.२७ ॥
श्री भगवान उद्गारले
त्या प्राण्यांच्या जन्मानंतर इच्छा आणिक द्वेष जन्मती
सुखदुःखादिक द्वन्द्वे तेव्हा मनात त्यांच्या ती उद्भवती ।
ती द्वन्द्वे मग तिथे निर्मिती बुद्धीमध्ये संभ्रम नाना
बुद्धीच्या त्या संभ्रमामुळे ते न जाणती मला अर्जुना! ॥ ७.२७ ॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७.२८ ॥
श्री भगवान उद्गारले
पुण्यवान जन पाप जयांचे पूर्णपणाने गेले सरुनी ।
भजती मज ते द्वन्द्वाच्या त्या संभ्रमातुनी मुक्त होउनी ॥ ७.२८ ॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७.२९ ॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७.३० ॥
श्री भगवान उद्गारले
मरणवृद्धता दूर कराया यत्नशील जे मम आधारे
तेच जाणती ब्रह्म खरोखर सत्य तयाचे समग्र सारे ।
ब्रह्मतत्त्व जे सर्वाभूती स्वरूप त्याचे पूर्णपणाने
आणि जाणिती साऱ्या क्षेत्रा व्याप्त असे जे कर्तव्याने ॥ ७.२९ ॥
जे मरणाच्या दारी माझे वेगवेगळे रूप उमजती
भौतिकरूपी ब्रह्म आणखी अंतिम, अक्षय ब्रह्म पाहती ।
आणि पाहती समानरूपी ब्रह्मच केवळ सर्वाभूती
ते माझ्यातच मन गुंतवुनी पूर्णत्वाने मला जाणिती ॥ ७.३० ॥
॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥
अशा प्रकारे श्री भगवानांनी गाइलेल्या उपनिषदांतील ब्रह्मविद्येतील योगशास्त्रातील श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादात्मक ज्ञानविज्ञानयोग नावाचा हा सातवा अध्याय
