गीतेचे मराठी काव्यरूपात – श्रीयुत अनिल बोकील – अध्याय ६
॥ अध्याय ६ ॥
ध्यानयोग
या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला योग ही संकल्पना पूर्णपणे उलगडून सांगतात – संन्यास आणि योग एकच असतो. केवळ गृहस्थधर्म सोडून कुणी संन्यासी होत नाही किंवा आपली नियत कर्मे सोडून कुणी योगी होत नाही. जो ऐहिकाशी गुंतत नाही, कर्मफलावर अवलंबून न राहता कर्म करतो, जो विषयसुखांच्या विचारांवर मात करतो तोच खरा योगी, तोच “योगारूढ”.
मन विषयातून मुक्त असावे नाहीतर स्वतःचा नाश निश्चित असतो. भगवान श्रीकृष्ण पुढे योग्याची लक्षणे अर्जुनाला समजावितात – जो सुखदुःख, द्वेषप्रेम अशा द्वन्द्वांच्या पलिकडे जातो; जो माती, सुवर्ण, पाषाण अशा साऱ्यांना समान मानतो; जो सर्वांनाच समबुद्धीने पाहतो; ज्याच्या समाधीत केवळ परमात्मा असतो तो खरा योगी. भगवान श्रीकृष्ण ध्यानाची स्थिती कशी असावी, योग्याचा आहार, निद्रा, व्यवहार कसे असावे हेही सांगतात.
ही योगस्थिती साध्य झाली तर त्यातले सुख दैवी असते. त्याला दुःखाचा स्पर्शही होत नाही. ऐहिकांच्या लालसांना सोडून देऊन, इंद्रियांना अंकित करून, विवेकाने मन शांत करून परमेश्वराशी एकाग्र होऊन त्या सुखमय योगस्थितीला प्राप्त करता येते.
जो योगी असतो तो सर्वाभूती परमेश्वर आणि परमेश्वरात सर्व काही पाहतो, ही समदृष्टी प्राप्त करतो. यावर अर्जुनाला प्रश्न पडतो की मुळात माणसाचे मन चंचल आणि हट्टी असते तर ते वश करणे कसे शक्य आहे. त्यावर भगवान श्रीकृष्ण त्याला समजावितात की निरंतर प्रयत्नाने आणि योगाभ्यास करून ते शक्य करता येते. तरीही अर्जुनाला प्रश्न पडतो – जो सश्रद्ध आहे पण योगसिद्धी साधू शकत नाही त्याची परिणती काय होते? त्याचा नाश होतो का? भगवान श्रीकृष्ण त्याला समजावितात – अशा माणसाचा नाश न होता सज्जन लोकांच्या तर क्वचित योग्यांच्या किंवा ज्ञानी जनांच्या कुळात तो पुनर्जन्म घेतो. त्याच्यात योगवृत्ती कायम राहते. तो त्या जन्मातही पुन्हा प्रयत्न करतो. प्रत्येक जन्मी तो शुद्ध होत जातो आणि शेवटी परमगती प्राप्त करतो.
श्री भगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.१ ॥
श्री भगवान उद्गारले
विसंबून ना कर्मफलावर नियत कर्म जो सततच करतो
तो संन्यासी असतो आणिक तोच खरोखर योगी असतो ।
संसाराला त्यागे म्हणुनी कुणी होतसे ना संन्यासी
ना समजावे योगी त्याला बसे सोडुनी निजकार्यासी ॥ ६.१ ॥
यं सन्न्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.२ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
संन्यास सारे म्हणती जयाला ।
तू योग पार्था! मानी तयाला॥
जो ऐहिकाशी गुंतून राही ।
योगी कधीही तो होत नाही ॥ ६.२ ॥
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
ज्ञानाच्या त्या सोपानावर मननशील जो चढू इच्छितो
अपेक्षेविना कर्म करोनी प्रथम पायरी चढून जातो ।
जेव्हा नंतर दूर ठेवितो विषयविचारा मनापासुनी
तो योगी मग बैसे तेथे योगावर आरूढ होउनी ॥ ६.३ ॥
*यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते* ।
*सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते* ॥ ६.४ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
विषयी कुठल्या रमत नसे तो ।
कर्मामध्ये ना गुंते तो ॥
विचार ऐहिक दूर जाहला ।
म्हणती “योगारूढ” तयाला ॥ ६.४ ॥
*उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्* ।
*आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः* ॥ ६.५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
विषयी न गुंते ऐशा मनाने उद्धार अपुला आपण करावा
गुंतून विषयी होतोच नक्की जो नाश अपुला तो आवरावा ।
जेव्हा कुणाचे मन मुक्त राही होई स्वतः तो बंधू स्वतःचा
अडकेल जेव्हा विषयात तेव्हा तो मात्र होई शत्रू तयाचा ॥ ६.५ ॥
*बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः* ।
*अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्* ॥ ६.६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
मन-इन्द्रियांना जिंकून घेई त्याचे स्वतःचे मन मित्र होई ।
अन् तेच वागे शत्रूप्रमाणे जेव्हा स्वतःच्या ताब्यात नाही ॥ ६.६ ॥
*जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः* ।
*शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः* ॥ ६.७ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
द्वन्द्वामध्ये सुखदुःखांच्या शीत आणखी उष्ण स्थितींच्या
तसेच मान नि अपमानाच्या शांतच राहे आत मनाच्या ।
अंकित करतो सदा इन्द्रिया नसे प्रेम अन् नसे द्वेषही
केवळ तो परमात्मा असतो नित्य अंतरी समाधीतही॥ ६.७ ॥
*ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः* ।
*युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः* ॥ ६.८ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
ज्ञानाने अन् स्वानुभवाने सदा राहतो तृप्त अंतरी
विकारांस ना स्पर्श जयाचा विजय मिळवितो इन्द्रियावरी ।
जो मातीला पाषाणाला सुवर्णासही समान पाहे
योगी त्याला सारे म्हणती समाधीत जो निमग्न राहे ॥ ६.८ ॥
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.९ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
सन्मित्र कोणी अथवा हितैषी।
शत्रू असो वा कोणी उदासी ॥
वा तो सुबंधू, मध्यस्थ किंवा।
जो पात्र द्वेषा ऐसा असो वा ॥
वा सज्जनांच्या वृंदातला तो।
वा दुर्जनांच्या गोटातला तो ॥
विषयी तयांच्या समबुद्धि ज्याची ।
“अत्युच्च योगी” ख्याती तयाची ॥ ६.९ ॥
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.१० ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
इच्छा कुठली मनी नसावी निर्जन जागी वास असावा
ऐहिक भौतिक साऱ्या वस्तू संग्रह त्यांचा मुळी नसावा ।
परवशता कसलीच नसावी त्या योग्याने असे रहावे
समाधीत मन नित गुंतावे आणि तिच्यातच मग्न असावे ॥ ६.१० ॥
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.११ ॥
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.१२ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
निर्मळ जागी कुशगवतावर मृगाजिनावर वस्‍त्र असावे ।
ना अति खाली ना अति वरती स्थिर आसन ते सज्ज करावे ॥ ६.११ ॥
क्रिया मनाच्या नि इंद्रियांच्या अंकित करुनी तिथे बसावे ।
एकाग्रच ते चित्त ठेवुनी आत्मशुद्धिस्तव ध्यान करावे ॥ ६.१२ ॥
समं कायाशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६.१३ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
शिर आणि काया अन् मान तीन्ही एकाच रेषी निश्चल असावी ।
स्थिर होऊनी अन् एकाग्रदृष्टी ती नासिकेच्या अग्री असावी ॥ ६.१३ ॥
प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.१४ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
मन शांत, निर्भय, चित्ती नियंत्रित, अन् ब्रह्मचारी जीवन असावे ।
एकाग्र मन जे माझ्याच ठायी माझ्यासवे ते एकात्म व्हावे ॥ ६.१४ ॥
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.१५ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
ऐशा प्रकारे मननिग्रहे जो योगी स्वतःला एकात्म करतो ।
माझ्याच ठायी जी परमशांती ती प्राप्त करतो, मोक्षास जातो ॥ ६.१५ ॥
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.१६ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
अतिशय जयाचा आहार आहे।
त्याला समाधी ना साधताहे ॥
काही न खाता राहे उपाशी।
त्याला समाधी साधेल कैशी ॥
निद्रा जयाची अतिदीर्घ राहे ।
त्याची समाधी ना योग्य आहे ॥
निद्रेविना जो जागाच राही।
त्याची समाधी एकाग्र नाही ॥ ६.१६ ॥
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.१७ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
संचार, भोजन नित योग्य आहे ।
व्यवहार, कर्मी जो शुद्ध राहे॥
जागे नि झोपे योग्यप्रकारे ।
त्याची समाधी दुःखा निवारे ॥ ६.१७ ॥
*यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते* ।
*निःस्पृहः सर्व कामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा* ॥ ६.१८ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
मनास केले पूर्ण नियंत्रित अंतर्यामी मग्न जाहला ।
जेव्हा सोडी साऱ्या इच्छा तेव्हा “योगी” म्हणती त्याला ॥ ६.१८ ॥
*यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता* ।
*योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः* ॥ ६.१९ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जेथे नाही मुळीच वारा ज्योत दिव्याची नीट तेवते
बाधा नाही तिला कशाची ना फडफडता मंद राहते ।
ही उपमा त्या योग्यासाठी जो चित्ताला अंकित करुनी
अन् योगाची करी साधना परमात्म्याशी एक होउनी ॥ ६.१९ ॥
*यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया* ।
*यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति* ॥ ६.२० ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
स्थितीत राही ऐशा जेथे चित्त नियंत्रित योगाभ्यासे ।
स्वतः स्वतःला पाहे केवळ आणि अंतरी तुष्ट होतसे ॥ ६.२० ॥
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्‍बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.२१ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
केवळ बुद्धीला जे समजे।
आणि इन्द्रिया मुळी न उमजे ॥
शब्दांमध्ये वर्णन ज्याचे ।
करू शकेना कोणी त्याचे ॥
अशा सुखाला जो जाणी तो ।
अवस्थेत त्या सदा राहतो ॥
तिथे राहुनी कधी ना ढळे ।
त्या पुरुषाला योग आकळे ॥ ६.२१ ॥
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.२२ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
मिळताच सुख ते त्याहून मोठा तो लाभ दुसरा कुठलाच नाही ।
दैवी सुखातच जो राहतो तो दुःखात मोठ्या अविचल सदाही ॥ ६.२२ ॥
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.२३ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
जिला स्पर्श ना हो दुःखाचा अशा स्थितीला योग म्हणावे ।
मनापासुनी निर्धाराने त्या योगाला साध्य करावे ॥ ६.२३ ॥
*सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः* ।
*मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः* ॥ ६.२४ ॥
*शनैः शनैरुपरमेद्‍बुद्ध्या धृतिगृहीतया* ।
*आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्* ॥ ६.२५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
ज्या ऐहिकाच्या त्या लालसांना संपूर्णरीत्या सोडून द्यावे।
मननिग्रहाने त्या इन्द्रियांना साऱ्या दिशांनी अंकित करावे॥ ६.२४ ॥
अन् मंद वेगे, धैर्ये, विवेके चंचल मनाला बंधित करावे ।
परमेश्वराशी एकाग्र होता त्याहून दुसरे चित्ती नसावे ॥ ६.२५ ॥
*यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्* ।
*ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्* ॥ ६.२६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जेव्हा कधीही विषयाकडे हे अस्थिर नि चंचल मन फार धावे ।
तेव्हा तयाला ओढून मागे परमेश्वराशी ते गुंतवावे ॥ ६.२६ ॥
*प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्* ।
*उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्* ॥ ६.२७ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
योगी असा जो पापी नसे अन् ज्याचे न राजस गुण शेष काही ।
जो शान्त चित्ती, जो ब्रह्म होई, सुख दिव्य त्याला मिळते सदाही ॥ ६.२७ ॥
*युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः* ।
*सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते* ॥ ६.२८ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
पापाचा ना स्पर्श जयाला परमात्म्याशी सदा गुंतला ।
ब्रह्मस्पर्शे लाभे केवळ असे परमसुख मिळे तयाला॥ ६.२८ ॥
*सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि* ।
*ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः* ॥ ६.२९ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
योगी “स्व”तःला सर्वात पाही ।
अन् सर्वभूता अपुल्यात पाही ॥
परब्रह्म केवळ सारीच सृष्टी ।
ऐसी तयाची समभाव दृष्टी ॥ ६.२९ ॥
*यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति* ।
*तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति* ॥ ६.३० ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जो पाहतो मज सर्वत्र येथे, माझ्याच ठायी जो सर्व पाही ।
दृष्टीत माझ्या राहे सदा तो दृष्टीत त्याच्या नित मीच राही ॥ ६.३० ॥
*सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः* ।
*सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते* ॥ ६.३१ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
सर्वाभूती असलेल्या मज समदृष्टीने योगी भजतो ।
जरी राहिला कसा कुठेही परी असे नित मजजवळी तो ॥ ६.३१ ॥
*आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन* ।
*सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः* ॥ ६.३२ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
समदृष्टीने पाहे पार्था! जो दुःखाला आणि सुखाला ।
स्वतःसारखे मानी इतरा महान योगी समज तयाला ॥ ६.३२ ॥
_अर्जुन उवाच_
*योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन* ।
*एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्* ॥ ६.३३ ॥
_अर्जुन उद्गारला_
समदृष्टीचा योग सांगसी त्या आवश्यक मनःस्थिती स्थिर ।
मुळात चंचल मन हे कृष्णा! म्हणुनी वाटे अशक्य तो तर ॥ ६.३३ ॥
*चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्* ।
*तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्* ॥ ६.३४ ॥
_[अर्जुन उद्गारला]_
मन चंचल अन् बलिष्ठ, हट्टी, उद्दामच ते कृष्णा! राहे ।
वाऱ्यासम ते अंकित करणे मला वाटते अवघड आहे ॥ ६.३४ ॥
_श्रीभगवानुवाच_
*असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्* ।
*अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते* ॥ ६.३५ ॥
_श्री भगवान उद्गारले_
मन चंचल हे खरे अर्जुना! अंकित करणे अशक्य भासे ।
शक्य होत ते कुन्तीपुत्रा! वैराग्ये अन् योगाभ्यासे ॥ ६.३५ ॥
*असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः* ।
*वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः* ॥ ६.३६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
ज्याच्या नाही अंकित मन त्या योग साधणे अवघड भासे ।
मन वश करुनी यत्नाने अन् अभ्यासे ते शक्य होतसे ॥ ६.३६ ॥
_अर्जुन उवाच_
*अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः* ।
*अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति* ॥ ६.३७ ॥
_अर्जुन उद्गारला_
सश्रद्ध आहे पण यत्न नाही योगातुनी मन ढळते सदाही ।
कृष्णा! कशी हो त्याची गती ज्या ती योगसिद्धी संप्राप्त नाही?॥ ६.३७ ॥
*कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति* ।
*अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि* ॥ ६.३८ ॥
_[अर्जुन उद्गारला]_
स्वर्गसुखाच्या मार्गावरती ।
परब्रह्माच्या वाटेवरती ॥
उभयपथी जो असे संभ्रमित ।
कुठे न थारा त्याला निश्चित ॥
छिन्न स्थिती हो नभी ढगाची।
तशी कदाचित स्थिती तयाची॥
होतो का तो नष्ट तेधवा ।
उलगडुनी मज सांग केशवा! ॥ ६.३८ ॥
*एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः* ।
*त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते* ॥ ६.३९ ॥
समूळ संशय दूर कराया तूच योग्य रे इथे माधवा! ।
तुझ्यासारखा संशयछेदक दुसरा आणिक कुठे मिळावा? ॥ ६.३९ ॥
_श्रीभगवानुवाच_
*पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते* ।
*न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति* ॥ ६.४० ॥
_श्री भगवान उद्गारले_
ना इहलोकी ना परलोकी नाश तयाचा कधी होतसे ।
कारण करितो जो सत्कार्या त्याला वत्सा! दुर्गती नसे ॥ ६.४० ॥
*प्राप्य पुण्यकृतॉंल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः* ।
*शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते* ॥ ६.४१ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जो पुण्यवंताचा लोक आहे कित्येक वर्षे राहे तिथे तो ।
श्रीमंत आणिक सज्जन घरातच त्या योगभ्रष्टा नरजन्म मिळतो ॥ ६.४१ ॥
*अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्* ।
*एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्* ॥ ६.४२ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
कुळी योगियांच्या कुळी ज्ञानियांच्या कधी वा तयाचा पुनर्जन्म होतो ।
कुळी श्रेष्ठ ऐशा असा जन्म पार्था! जगी माणसांच्या दुरापास्त असतो ॥ ६.४२ ॥
*तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्* ।
*यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन* ॥ ६.४३ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
बुद्धीमध्ये राहे तेथे गतजन्माची स्मृती अर्जुना! ।
परत एकदा यत्नाने तो करू लागतो योगसाधना ॥ ६.४३ ॥
*पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः* ।
*जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते* ॥ ६.४४ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
अंकित जरी तो मन-इंद्रियांच्या योगाकडे तो आकृष्ट होतो
जो पूर्वजन्मी अभ्यास त्याने केला म्हणोनी योगात रमतो ।
लागे जयाला ही आस “त्या”ची, तो योग कैसा हे जाणण्याची
वेदातली जी कर्मे नि फलही ओलांडते त्या बुद्धी तयाची ॥ ६.४४ ॥
*प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः* ।
*अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्* ॥ ६.४५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
योगी करितो यत्न पुन्हा मग पापक्षालन त्याचे होई ।
अनेक जन्मी शुद्ध होउनी परमपदाला अंती जाई ॥ ६.४५ ॥
*तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः* ।
*कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन* ॥ ६.४६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
विविध तपांना आचरितो त्या तपस्व्याहुनी मोठा योगी
असती जन जे पण्डित ज्ञानी त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठच योगी ।
सतत कर्म जो करे त्याहुनी योगी मोठा हे जाणी तू
म्हणून तुजला मीच सांगतो ऐक अर्जुना! योगी हो तू ॥ ६.४६ ॥
*योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना* ।
*श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः* ॥ ६.४७ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
मनापासुनी श्रद्धेने जो एकरूप माझ्याशी होतो ।
साऱ्या योग्यामध्ये तो तर उत्तम योगी मला वाटतो ॥ ६.४७ ॥
|| *ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्‍गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्‍त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ध्यानयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः* ||
अशा प्रकारे श्री भगवानांनी गाइलेल्या उपनिषदांतील ब्रह्मविद्येतील योगशास्‍त्रातील श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादात्मक *ध्यानयोग* नावाचा हा सहावा अध्याय