गीतेचे मराठी काव्यरूपात – श्रीयुत अनिल बोकील – अध्याय ५
॥ *अध्याय ५* ॥
*कर्मसंन्यासयोग*
ज्ञानमार्ग किंवा सांख्ययोग आणि कर्मयोग या दोन्हीचे विवेचन ऐकल्यावर अर्जुनाला पुन्हा एकदा प्रश्न पडतो की या दोन्हीतला श्रेष्ठ मार्ग कोणता? यावर उत्तर देताना भगवान श्रीकृष्ण समजावितात की हे दोन्ही मार्ग मोक्षाप्रत नेणारेच आहेत. संसारात राहूनही जो सुखदुःख, प्रेमद्वेष अशी द्वन्द्वे ओलांडून जातो तो नित्यसंन्यासीच असतो. म्हणून जे खरे ज्ञानी असतात ते हे दोन्ही मार्ग वेगळे मानतच नाहीत.
कर्मयोग्याने अलिप्त वृत्ती कशी जोपासली पाहिजे हे भगवान श्रीकृष्ण सांगतात. पाहणे, ऐकणे अगदी श्वास घेणे अशा साध्या क्रियातदेखील “मी न कर्ता” हीच भावना असली पाहिजे. सारीच कर्मे अनासक्तीने करून ती परमात्म्याला समर्पित केली पाहिजेत. इथे एक अतिशय महत्त्वाचा विचार भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात. देव कधीही माणसाची कर्मे आणि त्यांचे कर्तेपण जन्माला घालत नाही. केवळ प्रकृतीमुळे कर्म आणि त्याचे फळ यांचा संयोग घडतो. माणसे अज्ञानामुळे संभ्रमित होतात. एकदा ज्ञानाने परमात्म्याचा साक्षात्कार झाला की सर्वत्र समानरूपे वसलेल्या त्या ईश्वररूपाला माणूस ओळखतो आणि त्या ब्रह्मातच रममाण होतो.
विषयातून जन्माला आलेले जीवनातले भोग, येतात आणि जातात आणि म्हणूनच ज्ञानी त्यांच्यात कधीच गुंतत नाही. जो अंतरातले ज्ञानप्रकाशित ब्रह्म पाहतो, जो जितेन्द्रिय आहे, ज्याचे काम आणि क्रोध विरून गेले आहेत तोच खरा योगी, तोच खरा यती आणि तोच मोक्षाचा अधिकारी.
अध्यायाच्या शेवटी भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात – मीच यज्ञतपांचा पालक, सर्वांचा सखा, अखिल ब्रह्माण्डाचा अधिनायक हे जो पूर्णपणाने जाणतो त्याला शांतिदायक मोक्ष अवश्य प्राप्त होतो.
॥ *अध्याय ५* ॥
** कर्मसंन्यासयोग**
_अर्जुन उवाच_
*संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि* ।
*यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्* ॥ ५.१ ॥
_अर्जुन उद्गारला_
आधी वदसी सांख्ययोग अन् कर्मयोगही वदसी नंतर ।
कृष्णा! एकच निश्चित करुनी सांग मला तू जो श्रेयस्कर ॥ ५.१ ॥
_श्री भगवानुवाच_
*संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ* ।
*तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते* ॥ ५.२ ॥
_श्री भगवान उद्गारले_
सांख्ययोग अन् कर्मयोगही मोक्षाप्रत ते नेती दोन्ही ।
पण कर्माच्या त्यागापेक्षा कर्मयोग तो श्रेष्ठ कधीही ॥ ५.२ ॥
*ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति* ।
*निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते* ॥ ५.३ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
द्वेष नसे ज्या, नसे लालसा, द्वन्द्वे सारी पार करी जो ।
बंध तयाचे सहजच तुटती नित संन्यासी खरोखरी तो ॥ ५.३ ॥
*साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः* ।
*एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्* ॥ ५.४ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
ज्ञानमार्ग अन् कर्ममार्ग हे जे जन दोन्ही भिन्न मानती
ते तर केवळ अज्ञ अडाणी जे ज्ञानी ते असे न वदती ।
दोन्हीमधला कुठलाही जो मार्ग अनुसरे योग्यप्रकारे
जाण अर्जुना! प्राप्त करे तो फल दोन्हीचे सर्वप्रकारे ॥ ५.४ ॥
*यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते* ।
*एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति* ॥ ५.५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
मिळे स्थान जे त्या कुणा सांख्ययोग्या ।
मिळे तेच निश्चित इथे कर्मयोग्या ॥
जरी भासले भिन्न हे मार्ग दोन्ही ।
तरी एक ते जाणतो तोच ज्ञानी ॥ ५.५ ॥
*संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः* ।
*योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति* ॥ ५.६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
कर्मयोग ना आचरिला तर ज्ञानमार्ग मग होई खडतर ।
योग आचरे तोच मुनी, त्या परमपदाची प्राप्ती लवकर ॥ ५.६ ॥
*योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः* ।
*सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते* ॥ ५.७ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
निर्मळ मनाचा जो कर्मयोगी जिंके स्वतःला, मन‍इंद्रियाही ।
सर्वात पाहे जो “एक आत्मा” तो सर्व करतो पण लिप्त नाही ॥ ५.७ ॥
*नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्* ।
*पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्* ॥ ५.८ ॥
*प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि* ।
*इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्* ॥ ५.९ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
पाहणे अन् श्रवण करणे ।
स्पर्श करणे, वास घेणे ॥
अन्न खाणे भ्रमण करणे ।
झोपणे अन् श्वास घेणे ॥
बोलणे अन् स्वच्छ होणे ।
विविध वस्तू ग्रहण करणे ॥
पापण्या मिटणे उघडणे ।
नित्य ऐशा क्रिया घडणे ॥
परी योगी त्या क्रियांचे ।
सत्य जाणे पूर्ण त्यांचे ॥
रमत विषयी इंद्रिये अन् खेळ चाले नित तयांचा ।
समजुनी हे वदे योगी “मी न कर्ता” त्या क्रियांचा ॥
५.८ ॥॥ ५.९ ॥
*ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः* ।
*लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा* ॥ ५.१० ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
सारी कर्मे विना गुंतता करी तयांना जो ब्रह्मार्पण ।
पाप न स्पर्शी त्याला जैसे कमलपत्र ते जलस्पर्शाविण ॥ ५.१० ॥
*कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि* ।
*योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये* ॥ ५.११ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
योगी कर्मे करिती जी ती आत्मशुद्धिस्तव आसक्तीविण ।
काया, बुद्धी, मानस, इंद्रिय तेथे असती केवळ साधन ॥ ५.११ ॥
*युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्* ।
*अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते* ॥ ५.१२ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
योगी त्याच्या कर्मफळाला करी समर्पित तो देवाला
मुक्त हो‍उनी चिरशांती मग प्राप्त होतसे त्या योग्याला ।
तो ना योगी जो तर केवळ स्वार्थासाठी कर्मे करितो
कर्मफळाच्या आशेने तो त्या साऱ्यातच सदा अडकतो ॥ ५.१२ ॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५.१३ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
इंद्रियावरी पूर्ण नियंत्रण आणि मनाचा निग्रह करुनी
सारी कर्मे विना गुंतता त्यागे योगी मनापासुनी ।
योगी काही करीत नाही अथवा काही करवित नाही
नवद्वाराची नगरी काया सदा सुखाने तेथे राही ॥ ५.१३ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५.१४ ॥
[श्री भगवान उद्गारले]
सामान्य जन जे कर्मे तयांची तो देव नाही करितो कधीही
कर्तेपणाची जी भूमिका ती तो देव नाही घेतो कधीही ।
फळ कर्म दोन्ही संयोग त्यांचा तो देव नाही घडवी कधीही
देवामुळे ना हे सर्व घडते मागे तयाच्या असे प्रकृती ही ॥ ५.१४ ॥
*नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः* ।
*अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः* ॥ ५.१५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
कोणाचीही पापे पुण्ये देव कधीही ना स्वीकारी ।
अज्ञानाने ज्ञान झाकिले म्हणून जन ते भ्रमित अंतरी ॥ ५.१५ ॥
*ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः* ।
*तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्* ॥ ५.१६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
परमेश्वराच्या ज्ञाने जयांचे हो नष्ट सारे अज्ञान जेव्हा ।
“त्या” अंतिमाला करिते प्रकाशित सूर्याप्रमाणे ते ज्ञान तेव्हा ॥ ५.१६ ॥
*तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः* ।
*गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः* ॥ ५.१७ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
बुद्धी नि मनही “त्या”च्यात असती ।
रममाण तेथे एकात्म होती ॥
हो स्वच्छ पापे ज्ञाने जयांची ।
हो मोक्षप्राप्ती निश्चित तयांची ॥ ५.१७ ॥
*विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि* ।
*शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः* ॥ ५.१८ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
विद्याभूषित नम्र ब्राह्मणा, धेनू, गज वा श्वानालाही ।
स्मशानातल्या चांडाळाही समदृष्टीने ज्ञानी पाही ॥ ५.१८ ॥
*इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः* ।
*निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः* ॥ ५.१९ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
ज्या ज्ञान्यांच्या मनात असते सर्वाभूती ही समानता
जिंकतात ते सहजपणाने या संसारा इथेच असता ।
सर्वांमध्ये दोषरहित अन् समानरूपी ब्रह्म पाहती
म्हणुनी ते जन तिथेच रमती त्या ब्रह्मातच नित्य राहती ॥ ५.१९ ॥
*न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्* ।
*स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः* ॥ ५.२० ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जे आवडे ते त्या प्राप्त होता ना हर्ष होई त्याच्या मनाला
जे नावडे ते वाट्यास येता ना खेद त्याचा होई तयाला ।
बुद्धी तयाची स्थिरनिश्चला अन् चित्तात त्याच्या संदेह नाही
त्या ब्रह्मरूपा तो जाणतो अन् जाणून त्याला “त्या”च्यात राही ॥ ५.२० ॥
*बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्* ।
*स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते* ॥ ५.२१ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
भौतिक सुखाच्या ज्या बाह्य वस्तू त्यांच्यात जो ना आसक्त राहे
जो अंतरातच रममाण होता आनंद तेथे भरुनीच वाहे ।
जे ब्रह्म अंतिम त्याच्याच ठायी जोडून चित्ता एकात्म झाला
तो ब्रह्मयोगी ऐशा प्रकारे मग प्राप्त करतो अक्षयसुखाला ॥ ५.२१ ॥
*ये हि संस्पर्शजा भोगाः दुःखयोनय एव ते* ।
*आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः* ॥ ५.२२ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
विषयातुनी जे जन्मास येती ।
ते भोग केवळ दुःखास देती ॥
रे अर्जुना! ते येती नि जाती ।
म्हणुनीच ज्ञानी तेथे न रमती ॥ ५.२२ ॥
*शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्* ।
*कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः* ॥ ५.२३ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
मर्त्यलोकी जगत असता त्यागण्यापूर्वी शरीरा
कामक्रोधातून होई जन्म ज्यांचा त्या विकारा ।
साहणे वा जिंकणे हे शक्य हो ज्या माणसाला
खरा योगी तोच आहे प्राप्त होई सुख तयाला ॥ ५.२३ ॥
*योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः* ।
*स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति* ॥ ५.२४ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
त्यागुनी विषयास योगी अंतरी जो सुखी आहे
ना रमे जो बाह्य विषयी अंतरातच नित्य राहे ।
अंतरी जी ज्ञानज्योती त्या प्रकाशे सर्व पाहे
ब्रह्म होई तो स्वतः अन् मोक्ष त्याला लाभताहे ॥ ५.२४ ॥
*लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः* ।
*छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः* ॥ ५.२५ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
जिंकुनी त्या इन्द्रियांना चित्तही एकात्म झाले
आत्मज्ञानाच्या प्रकाशे सर्व संशय ते निमाले ।
प्राणिमात्रांच्या हितातच जे ऋषी रममाण होती
पाप ज्यांचे विरुन गेले हो तयांना मोक्षप्राप्ती ॥ ५.२५ ॥
*कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्* ।
*अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्* ॥ ५.२६ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
कामक्रोध हे विकार ज्यांचे पूर्णपणाने विरून गेले
बाकी साऱ्या विकारावरी मात करोनी मना जिंकिले ।
आत्मज्ञाने त्या ब्रह्माचे रूप जाणले अशा यतींना
मोक्षाचा ये अनुभव आणिक शांतीचाही चहूदिशांना ॥ ५.२६ ॥
*स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः* ।
*प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ* ॥ ५.२७ ॥
*यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः* ।
*विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः* ॥ ५.२८ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
भुवयांच्या मध्यावर दृष्टी विषयविचारा दूर ठेवुनी
नासिकांतुनी संचरणाऱ्या श्वासोच्छ्वासा समान करुनी ॥ ५.२७ ॥
मनबुद्धीला आणि इन्द्रिया सदा स्वतःच्या अंकित करितो
मोक्षाच्या प्राप्तीचा केवळ निदिध्यास जो हृदयी धरतो ।
इच्छा नाही भयही नाही क्रोध जयाला उरला नाही
योगी तो तर पुरुष अर्जुना! नित्य निरंतर मुक्तच राही ॥ ५.२८ ॥
*भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्* ।
*सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति* ॥ ५.२९ ॥
_[श्री भगवान उद्गारले]_
यज्ञतपांचा मी तर पालक ब्रह्माण्डाचा मी अधिनायक ।
सकलसखा मी मज जाणोनी मिळे मोक्ष मग शांतीदायक ॥ ५.२९ ॥
|| *ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्‍गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्‍त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ||*
अशा प्रकारे श्री भगवानांनी गाइलेल्या उपनिषदांतील ब्रह्मविद्येतील योगशास्‍त्रातील श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादात्मक *कर्मसंन्यासयोग* नावाचा हा पाचवा अध्याय